Cuộc hội ngộ của các nhà nhiếp ảnh từ hai chiến tuyến

0
33
Visa pour L´ Image (Thị thực cho hình ảnh), một tổ chức Liên hoan ảnh báo chí thế giới của Pháp đã hoạt động 26 năm liền rất hiệu quả và có tiếng vang lớn trên thế giới, nhưng chúng ta hầu như không biết tới, và đương nhiên ảnh chiến tranh của các nhà nhiếp ảnh Viêt Nam không có cơ hội xuất hiện trước công chúng Pháp và Tây Âu trong các Festival trước. Lần này, các nhà nhiếp ảnh Pháp đã “khám phá” ra “Những vỉa vàng nhiếp ảnh” ở phía bên kia ! Năm 2013 họ quyết định sang Hà Nội tìm hiểu những mảng ảnh “bị lãng quên” đối với Phương Tây.

Cởi mở từ đáy lòng

Đầu tiên Patrick Chauvel gặp Nhà báo nhiếp ảnh Chu Chí Thành, Thông tấn xã Việt Nam – Người mà ông biết qua bài trả lời phỏng vấn và ảnh đăng trong tập sách ảnh Đối mặt với B52, cuốn sách do nữ nhà báo tự do Đào Thanh Huyền và các đồng nghiệp thực hiện, xuất bản năm 2012. Chị Huyền vừa là phiên dịch, vừa là đầu mối giao dch cho Patrick, và tổ chức Liên hoan ảnh báo chí thế giới của Pháp. Khi xem cuốn sách ảnh Ký ức chiến tranh của Chu chí Thành, xuất bản năm 2010, nhìn thấy ảnh trao trả tù binh trên Sông Thạch Hãn, Patrick thích thú như gặp bạn cũ ở chiến trường, hào hứng nói: Năm ấy tôi ở bờ Nam Sông Thạch Hãn. Ông bán cho tôi bức ảnh này, và ký tên vào ảnh, tôi sẽ treo ở nhà làm kỷ niệm. Ông có thể giới thiệu cho tôi địa chỉ, số điện thoại của một số nhà nhiếp ảnh Việt Nam và ảnh của họ về chiến tranh được không?”. Ông Thành đồng ý. Sau lần gặp này, Patrick Chauvel, Jean Francois  Leroy và các cộng sự của hai ông lần lượt sang Việt Nam thực hiện đề tài. Họ đã gặp các nhà nhiếp ảnh: Vũ Ba, Đoàn Công Tính, Hứa Kiểm, Minh Đạo, Ngọc Đản, gia đình liệt sĩ Lương Nghĩa Dũng và một số người khác… Thế là ảnh chiến tranh của Người Miền Bắc lần đầu tiên xuất hiện tại Festival này từ 30-8 đến 14-9-2014.

Chiều 5-9-2014, diễn ra cuộc trao đổi trực tiếp giữa 4 nhà nhiếp ảnh Việt Nam với các đồng nghiệp Pháp và các nhà nhiếp ảnh các nước tại Cung Hội Nghị thành phố trên ngã tư đường Cours Palmarole và Cours M.L de Lassus. Trong hội trường có khoảng 400 trăm người dự.

Một nhà nhiếp ảnh Pháp lên tiếng: Có câu hỏi chung, các ngài có thể cho biết về bản thân và công việc của mình trong chiến tranh?

NSNA Mai Nam, người cao tuổi nhất trong đoàn phát biểu: “Tôi là người kháng chiến và yêu nghệ thuật, nên ảnh của tôi có tính chiến đấu và tính nghệ thuật. Tôi săn đuổi chụp các bức ảnh chân thật có sức hấp dẫn người xem. Tôi là phóng viên ảnh Báo Tiền Phong, báo của Đoàn Thanh Niên Cộng sản Hồ Chí Minh, nên ảnh của tôi phần lớn phản ánh những hoạt động của thanh niên trong chiến tranh. Họ là những người trực tiếp tham gia chiến đấu ở tiền tuyến và ở hậu phương. Các bạn thấy ảnh của tôi nhiều phụ nữ, vì nam giới ra mặt trận, còn lại hậu phương mọi việc do phụ nữ đảm nhiệm  kể cả trực tiếp cầm súng bắm máy bay Mỹ”…

NSNA Hứa Kiểm là người cao tuổi thứ hai tiếp lời: “Tôi vốn là giáo viên văn hóa trong quân đội, khi Mỹ đánh phá Miền Bắc Việt Nam, tôi chuyển sang làm phóng viên nhiếp ảnh, biệt phái sang Thông Tấn Xã Việt Nam, học nghiệp vụ nhiếp ảnh 9 tháng vào năm 1965,bước sang năm 1966 tôi bắt đầu cầm máy ảnh ra chiến trường. Tôi chụp ảnh Bộ đội cao xạ pháo, Bộ đội tên lửa, Không quân  đánh trả máy bay Mỹ trên Miền Bắc, chụp ảnh Công binh, Thanh niên xung phong mở đường Trường Sơn, Bộ đội vận tải chuyển vũ khí, đạn dược vào Nam.v.v.. Cùng với chiếc máy ảnh Parktica của Cộng Hòa dân chủ Đức sản xuất mà các phóng viên ảnh TTXVN được cấp, do thường xuyên đi chiến trường nên tôi còn được ưu tiên nhận thêm một máy Minonta của Nhật và một Rolleiflex của Đức. Tôi được cấp phim, giấy ảnh, thuốc tráng phim, thuốc làm ảnh đem theo các chuyến công tác. Nhiều khi sau một trận đánh, hay sau một ngày làm việc căng thẳng, chụp  được 2,3 cuộn phim, tối đến tôi vào hầm trú ẩn tráng phim in ảnh bằng ngọn đèn dầu hỏa. Một tờ giấy ảnh cỡ 18 x 24 cm in được 1 cuộn phim. Sáng hôm sau cho bộ đội xem, đấy cũng là cách động viên các chiến sĩ hăng hái chiến đấu,  sau đó viết chú thích gửi đường quân bưu về Hà Nội đăng báo…”.

Một Việt kiều hỏi : Theo các ông đây là cuộc nội chiến hay là cuộc chiến của hệ tư tưởng cộng sản và tư bản, nó có tác động đến ảnh của các ông không ?

Đoàn Công Tính trả lời : Sau chiến tranh, rời quân ngũ tôi làm việc tại Cục lưu trữ trung ương, khi ở Thành phố Hồ Chí Minh tôi được xem các văn bản của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa, trong đó có Tuyên bố của Tổng thống Ngô Đình Diệm  bác bỏ việc tổng tuyển cử thống nhất Bắc-Nam ở Việt Nam theo hiệp định Giơ-ne-vơ. Ông Diệm tuyên bố rằng, ông không chấp nhận điều khoản này, và  không tiến hành tổng tuyển cử với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Rồi ông Diệm thỏa thuận để quân đội  Mỹ vào Nam Việt Nam. Sau khi ông Diệm bị lật đổ thì sự hiện diện của quân đội Mỹ ở Nam Việt Nam ngày càng tăng, họ trưc tiêp cầm súng, mở rộng  các cuộc hành quân truy quét, tàn sát đẫm máu mà nhiếp ảnh hai phía đã ghi được, nó là bằng chứng của cuộc chiến tranh do Mỹ tiến hành. Bởi vậy nhân dân cả nước phải đứng lên chống Mỹ. Nếu ai chưa biết những điều hiển nhiên ấy, hãy đến Thành Phố Hồ Chí Minh tìm xem những tài liệu này trong thư khố trước năm 1975 của chính quyền Sài Gòn thì sẽ nhận ra sự thật lịch sử. Tôi là một người lính làm phóng viên ảnh cho báo Quân Đội, hầu hết các nhân vật trong ảnh của tôi là các chiến sỹ, sỹ quan trẻ, họ đều lạc quan, yêu đời, và tin tưởng đánh thắng Mỹ…

Một nữ ký giả Pháp hỏi: Các ông có phải là cộng sản không, các ông có điều kiện xem ảnh của phóng viên Phương Tây không ?

Chu Chí Thành đáp lời: “Ở đây, ông Mai Nam không là Đảng viên Đảng Cộng sản. Khi tôi chụp những bức ảnh chiến tranh này mới là một thanh niên trẻ vừa tốt nghiệp khóa ngữ văn Đại học Tổng hợp Hà Nội thì cũng chưa phải là Đảng viên, sau chiến tranh, khi tốt nghiệp cử nhân báo chí ở Công Hòa Dân chủ  Đức về nước làm việc mấy năm sau tôi mới được kết nạp Đảng. Còn ông Hứa Kiểm, ông Đoàn công Tính là Đảng viên từ những năm chiến tranh. Tôi làm việc tại TTXVN thường được xem ảnh của các hãng thông tấn AFP, AP, UPI, KYODO… Rất nhiều ảnh của các phóng viên Phương Tây được TTXVN khai thác cung cấp cho các báo. Những bức ảnh như  Nguyễn Ngọc Loan, Giám đốc Tổng nha  cảnh sát Quốc gia bắn chết người du kích tay đã bị trói ngay trên đường phố Sài Gòn của Eddie Adams,  nhà nhiếp ảnh Mỹ,  hay ảnh Em bé Na pan của Nick Ut ( Hãng AP,Mỹ )…có sức tố cáo tội ác chiến tranh rất lớn. Theo tôi, chiến tuyến dành cho những người lính ở ngoài mặt trận, còn với các nhà nhiếp ảnh chân chính dù ở phía nào cũng vậy, chỉ có sự thật là chuẩn mực. Sự thật không phân chia ranh giới”.

Cuộc hội ngộ của các nhà nhiếp ảnh từ hai chiến tuyến

Các nhà nhiếp ảnh của “Hai chiến tuyến” gặp nhau. Từ trái sang: Hứa Kiểm, Đoàn Công Tính, Don McCullin, Patrick Chauvel, Chu Chí Thành, Mai Nam, và Jean Francois Leroy. Ảnh: Đào Thanh Huyền

Trưa ngày 4-9, Don McCullin phóng viên ảnh nổi tiếng người Anh gặp chúng tôi tại bữa ăn ngoài trời trong sân cửa hàng Ngôi Nhà Đỏ. McCullin hỏi: Đến nay các ông còn bị chiến tranh ám ảnh không? Nhiều đêm nằm mơ tôi vẫn thấy tiếng rít của máy bay chiến đấu, vẫn thấy bom đạn trút xuống bên mình, giật mình tỉnh dậy vẫn không nguôi bàng hoàng! Tết Mậu thân ở Huế năm 1968, tôi thấy một “ Việt cộng” chết ở ngoại vi thành phố, tôi đã kịp ngăn lính Mỹ và lính Việt Nam Cộng Hòa không đốt, không hủy đi các đồ tùy thân của người quá cố. Và tôi yêu cầu họ cho tôi đặt giấy tờ, thư từ, ảnh người thân của anh bên cạnh thi thể anh để chụp ảnh. Đây là một bức ảnh làm kinh động người xem ở Phương Tây. Liệu các chi tiết trong ảnh có đủ thông tin để chúng ta tìm đến người thân của anh ấy không, ảnh chân dung cô gái mang theo là người yêu, là vợ hay là em gái? Liệu gia đình anh ấy có nhận ra người nhà mình qua bức ảnh  do tôi chụp không? Tôi nhờ các ông tìm giúp gia đình của người lính này. Nếu họ nhận ra nhau, tôi cũng vơi đi nỗi ưu tư trong lòng. Tôi luôn cảm thấy như  có lỗi khi mình nổi tiếng bằng sự mất mát của người khác do chiến tranh!

Chúng tôi đáp lại: Cảm ơn McCullin về tấm lòng nhân ái. Chúng tôi sẽ làm điều ông tâm nguyện. Người có tội trong chiến tranh là các thế lực cầm quyền đem bom đạn, chất độc hóa học dội lên đầu nhân dân nước khác. Còn chúng ta – Những nhà nhiếp ảnh có lương tâm ghi lại sự thật, có nghĩa là chúng ta chống chiến tranh…

Hơn cả sự vinh danh

Cũng như mọi hôm, từ 21 giờ 45 phút ngày 4-9, tại khán đài Campo Santo diễn ra cuộc trình chiếu những bức ảnh giá trị của Festival. Màn hình dài khoảng 17 m, rộng 9 m được căng lên dưới chân đồi đủ tầm cho 1.500 người ngồi trên ghế băng kê thoai thoải theo triền dốc nhìn rõ từng chi tiết trong ảnh. (Nơi đây thời trung cổ là Đấu trường). Tới phần ảnh Việt Nam, ông giám đốc Jean-Francois Leroy đích thân giới thiệu, cả nghìn người hồ hởi vỗ tay hoan hô. Những bức ảnh đen trắng xuất hiện lần lượt qua các sự kiện: Chống chiến tranh phá hoại của Mỹ ở Miền Bắc, Mở đường Trường Sơn, Các chiến dịch lớn ở Miền Nam, Tổng tấn công Tết Mậu thân 1968,  Đường 9 Nam Lào 1971, Mùa hè Quảng Trị rực lửa 1972, Hà Nội Hải Phòng chiến thắng B52, năm 1972, Trao trả tù binh năm 1973, và Giải phóng Sài Gòn 30-4-1975. Một kịch bản chân thực, sâu sắc tuyệt vời đã cuốn hút người xem mạnh mẽ. Thỉnh thoảng trong đám đông lại ồ lên tán thưởng những bức ảnh gây ngạc nhiên, gây thán phục và xúc động. Màn hình dừng lại ở bức ảnh Nhân dân Sài Gòn ùa ra hai bên đường phố đón mừng quân giải phóng, của Nhà nhiếp ảnh Hứa Kiểm. Cả khán đài đứng lên reo hò hoan hô:  Việt Nam ! Việt Nam ! Việt Nam !

Ông Jean-Francois Leroy mời 4 nhà nhiếp ảnh Việt Nam bước ra khỏi hàng ghế trên khán đài, đi xuống Quảng trường trước màn ảnh rộng,và giới thiệu. Tiếng hoan hô, tiếng vỗ tay lại vang lên không ngớt.  Đứng dưới Quảng trường, nhìn lên hơn một ngàn người hâm mộ đang hân hoan vỗ tay, reo hò : – Việt Nam ! Việt Nam ! Việt Nam ! …người chúng tôi gai lên, trong lòng rộn ràng xúc động. Thực ra phần thưởng này trước tiên phải dành cho các liệt sĩ nhiếp ảnh Đinh Thúy, Trần Bỉnh Khuôl, Lương nghĩa Dũng, Đinh Dệ… và gần 60 nhà nhiếp ảnh, công nhân viên buồng tối khác đã ngã xuống khi đang làm nhiệm vụ, cũng như dành cho hàng trăm nhà nhiếp ảnh dũng cảm và tài ba của chúng ta trong chiến tranh – Những người đã tạo dựng được tầm vóc nhiếp ảnh báo chí  Việt Nam, được bạn bè quốc tế khâm phục. Giờ phút này thật bất ngờ, chúng tôi được may mắm thay mặt các anh, các chị vẫy tay đáp lại khán giả, cảm ơn nước Pháp – đất nước đã sản sinh ra nhiếp ảnh và tạo ra Ngày hội Nhiếp ảnh trang trọng này, mà họ, người Pháp sao lại có nhiêù duyên  nợ  với Việt  Nam  đến vậy. 

Chu Chí Thành

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here